Nghe thì to tát, nhưng bản chất tín chỉ carbon rất dễ hiểu. Và vì sao trồng tre lại là một trong những cách hợp lý nhất để một người nông dân chạm tới nguồn thu này — mình giải thích mộc thôi.
Có bạn nhắn hỏi Việt: "trồng tre mà bán được cả không khí hả?". Câu hỏi vui mà đúng bản chất phết. Mình trả lời luôn ở đây cho nhiều người cùng đọc.
Một tín chỉ carbon tương ứng với một tấn CO₂ được giảm phát thải, hoặc được hút khỏi khí quyển và giữ lại. Một tấn — một tín chỉ. Đơn vị đo là vậy.
Thế giới đang siết chuyện phát thải. Nhiều doanh nghiệp — nhất là sản xuất, xi măng, thép, hàng không — thải ra CO₂ mà không cắt giảm hết ngay được. Họ buộc phải "bù trừ" bằng cách bỏ tiền mua tín chỉ từ những nơi làm điều ngược lại: trồng cây, giữ rừng, cô lập carbon. Tiền chảy từ bên thải nhiều sang bên giữ carbon. Người trồng tre, nếu chứng minh được mình đang giữ carbon, đứng ở đầu nhận tiền.
Đấy, không có gì huyền bí. Chỉ là một cái chợ, mua bán một thứ hàng vô hình tên là "một tấn CO₂ không bị thải ra bầu trời".
Có hai loại chợ. Một là chợ bắt buộc — nhà nước quy định hạn ngạch phát thải, doanh nghiệp vượt hạn phải mua tín chỉ để bù. Hai là chợ tự nguyện — doanh nghiệp tự cam kết "trung hòa carbon" vì hình ảnh thương hiệu, khách hàng, nên chủ động mua tín chỉ. Cả hai đều đang lớn nhanh, và giá tín chỉ mấy năm gần đây có xu hướng đi lên khi các nước siết phát thải chặt hơn.
Việt Nam cũng đang từng bước hình thành thị trường carbon trong nước. Nghĩa là cái "xa vời" mà nhiều bà con hình dung đang tới gần hơn, chứ không còn là chuyện của riêng Tây.
Hai lý do, và cả hai đều là thế mạnh gốc của tre.
Thứ nhất, tre hút CO₂ rất nhanh và cho sinh khối lớn. Lớn nhanh nghĩa là gom carbon nhanh. INBAR ghi nhận một số loài tre cô lập carbon nhanh gấp mấy lần cây gỗ trồng cùng chỗ.
Thứ hai — và cái này mới quyết định với người mua tín chỉ — carbon phải được giữ lâu dài. Hút vào rồi nhả ra sau vài năm thì không ai mua. Khi tre được chuyển một phần thành biochar vùi xuống đất, carbon nằm đó ổn định hàng trăm năm (nghiên cứu cho thấy 70–80% carbon trong than bền qua hàng thế kỷ). Đây chính là kiểu "cô lập bền vững" mà các cơ chế tín chỉ đánh giá cao và trả giá tốt hơn so với chỉ trồng cây suông.
Nói thẳng: thêm một dòng thu, bên cạnh tiền bán thân tre.
Bình thường bạn trồng tre để bán sinh khối làm nguyên liệu — đó là nguồn thu chính, đều đặn. Nhưng cùng cái vườn đó, cùng công chăm đó, nếu tham gia được cơ chế tín chỉ carbon thì lượng carbon bạn đang cô lập lại đẻ thêm tiền. Một mảnh đất, hai túi tiền: túi gỗ tre và túi carbon. Chưa kể túi thứ ba là đất được cải tạo, đỡ tiền phân về sau.
Với VIETREGEN, phần đầu ra này đi qua đối tác Viet Star Bamboo — cả gỗ tre lẫn hướng tín chỉ carbon đều nằm trong cam kết bao tiêu, để người trồng đỡ phải tự bơi giữa cái chợ carbon vốn còn rối rắm với đa số bà con.
Không dễ như bán mớ rau. Tín chỉ carbon đòi hỏi đo đạc, kiểm đếm, xác minh của bên thứ ba độc lập — phải chứng minh được bạn thật sự giữ chừng đó carbon, đúng phương pháp, chứ không phải khai khống. Thủ tục có, tiêu chuẩn có, chi phí xác minh cũng có. Một hộ nhỏ lẻ tự làm thì đuối, không kham nổi.
Nên cách thực tế là gom nhiều vườn lại thành vùng nguyên liệu đủ lớn, làm hồ sơ chung, có đơn vị đứng ra lo phần kỹ thuật và pháp lý, rồi chia lại quyền lợi cho người trồng. Cái này VIETREGEN cùng đối tác đang đi theo hướng đó — người trồng lo trồng cho tốt, phần giấy tờ carbon để đơn vị chuyên trách gánh.
Hôm nọ mình ngồi cà phê vỉa hè với một anh trồng keo lâu năm, anh bảo "carbon carbon nghe xa vời lắm chú ơi". Mình hiểu. Mấy năm trước nghe đúng là xa thật. Nhưng giá tín chỉ đang lên, quy định phát thải ngày càng chặt, cái xa vời đó đang tới gần nhanh hơn mình tưởng. Muốn ước lượng vườn mình cỡ nào thì thử công cụ dự toán theo hecta cho ra con số mà bàn, chứ nói chay khó hình dung.
Một tín chỉ carbon tương ứng một tấn CO₂ được giảm hoặc hút khỏi khí quyển. Giá mỗi tín chỉ thay đổi theo thị trường và loại dự án.
Không có mốc cố định — phụ thuộc quy mô, phương pháp đo đạc và cơ chế tham gia. Điểm mấu chốt là phải cô lập carbon lâu dài (ví dụ qua biochar) và có hồ sơ xác minh. Thực tế nên tham gia theo vùng nguyên liệu lớn qua một đơn vị đứng ra tổ chức.
Tự làm một mình thì rất khó vì chi phí đo đạc, xác minh cao. Cách khả thi là gom nhiều vườn thành vùng chung, làm hồ sơ tập trung. VIETREGEN cùng đối tác đang phát triển theo hướng này.