Tre lớn nhanh nên hút carbon nhanh. Nhưng con số thật là bao nhiêu, và vì sao trồng tre lấy sinh khối lại giữ được carbon lâu hơn trồng rừng gỗ thường — bài này nói cho rõ, bằng số.
Người ta hay nói tre "hút CO₂ khỏe lắm". Việt nghe câu đó hoài, gật gù, mà thú thật hồi đầu mình cũng không biết khỏe là khỏe cỡ nào. Tới lúc ngồi tra số liệu đàng hoàng mới thấy: à, không phải nói cho vui.
Để mình kể lại cho bạn nghe, bằng số, chứ không cảm tính.
Cây hút CO₂ từ không khí để làm gì? Để dựng thân, cành, lá. Đó là quang hợp: lấy carbon trong khí CO₂, giữ lại trong cơ thể cây dưới dạng gỗ, xơ, sinh khối. Cây càng tạo nhiều sinh khối thì càng kéo nhiều carbon từ trời xuống. Đơn giản vậy thôi.
Mà tre thì thuộc nhóm thực vật lớn nhanh bậc nhất hành tinh — có loài vươn cả mét trong một ngày, tích sinh khối nhanh gấp nhiều lần cây gỗ mọc chậm. Lớn nhanh đồng nghĩa với hút carbon nhanh. Riêng giống tre khổng lồ Mạnh Tông đá mà VIETREGEN trồng, thân to đường kính 15–20 cm, một cây trưởng thành nặng cả trăm ký — chừng đó sinh khối là chừng đó carbon đã bị kéo ra khỏi bầu trời.
Đây là phần mình đi tra cho chắc, để khỏi chém gió.
Theo Tổ chức Mây Tre Quốc tế (INBAR), một số loài tre có thể cô lập carbon nhanh hơn tới khoảng bốn lần so với cây gỗ trồng cùng điều kiện, cùng diện tích. Các nghiên cứu khác đưa ra khoảng 5–12 tấn CO₂ mỗi hecta mỗi năm tùy giống và cách quản lý; có mô hình quản lý tốt và tính cả sản phẩm từ tre thì con số còn cao hơn. Tính dài hơi, một rừng tre quản lý tốt trong vài chục năm có thể giữ lượng carbon vượt nhiều loại rừng gỗ trên cùng diện tích.
Con số dao động, đúng. Vì nó phụ thuộc giống tre, đất, tuổi bụi, cách khai thác. Đừng ai lấy một con số tròn trịa rồi bảo "tre hút đúng X tấn" — không có chuyện đó. Nhưng cái hướng thì rõ ràng: tre nằm ở nhóm trên cùng về tốc độ hút carbon trong các loài cây trồng được ở quy mô lớn.
Đây mới là chỗ tre ăn đứt cây lấy gỗ, và ít người để ý.
Cây gỗ muốn lấy nguyên liệu là phải đốn cả cây. Đốn xong, cái kho carbon đó coi như dừng, phải trồng lại từ đầu, chờ cả chục năm cây mới lớn lại. Tre thì khác hẳn. Bạn chỉ tỉa những thân đã trưởng thành, còn cả bụi và bộ rễ khổng lồ dưới đất vẫn sống nguyên, mùa sau lại đâm măng vươn lên. Vùng tre nhờ vậy giữ được lớp phủ xanh liên tục, hút carbon đều đặn năm này qua năm khác, không bị "reset" về số không sau mỗi lần thu.
Mình hay ví bụi tre như một cái máy hút carbon chạy hoài, mình chỉ rút bớt phần thân ra dùng chứ không tắt máy. Cây gỗ thì mỗi lần thu là một lần tắt máy rồi bật lại từ đầu.
Câu hỏi hay, và ít người hỏi tới. Vì carbon hút vào thân, tới lúc thân tre mục hoặc bị đốt, phần lớn lại bay ngược lên trời. Nếu chỉ dừng ở trồng rồi để đó, lợi ích carbon không bền — hút vào rồi nhả ra, huề vốn.
Chỗ này là lý do VIETREGEN luôn gắn cây tre với than sinh học biochar. Khi một phần sinh khối tre được đem nung yếm khí (nhiệt phân) thành biochar rồi vùi xuống đất, cái carbon đó bị "khóa" lại ở dạng cực bền. Nghiên cứu về biochar cho thấy khoảng 70–80% lượng carbon trong than vẫn nằm ổn định trong đất suốt hàng trăm năm, thay vì phân hủy trả về khí quyển như xác lá mục. Có nghiên cứu ước tính 25–50% carbon của nguyên liệu ban đầu vẫn còn trong đất sau 100 năm.
Nói cách khác: tre hút carbon từ trời xuống, biochar giữ nó lại trong lòng đất. Một cặp bài trùng. Đó cũng là nền tảng để một vùng tre có thể tham gia các dự án tín chỉ carbon — vì carbon phải "cô lập lâu dài" thì mới được tính, mới bán được.
Gần như vậy, nhưng thực dụng hơn nhiều. Rừng carbon thuần túy thì chỉ để đó và bán tín chỉ. Còn vùng tre sinh khối vừa hút carbon, vừa cho bạn thân tre bán làm nguyên liệu (ván ép, vật liệu, biochar), vừa tạo biochar cải tạo đất ngay tại chỗ. Ba dòng giá trị chồng lên nhau trên cùng một mảnh đất: gỗ tre, đất khỏe, và carbon.
Hôm mình đứng trong một vườn tre bốn năm tuổi, giữa trưa, ve kêu điếc tai, mình thử tính nhẩm: chừng này bụi, mỗi năm gom cỡ này tấn CO₂, cộng phần đưa vào biochar… con số không nhỏ với một hộ trồng vài hecta. Không biết nữa, nhưng mình tin cái hướng này đúng.
Tre không phải cây thần kỳ. Nó chỉ là một loài cỏ lớn nhanh, được đặt đúng chỗ và gắn đúng công nghệ. Vậy là đủ để nó thành một trong những cách hút carbon rẻ và thật nhất mà một người nông dân bình thường có thể làm được, ngay trên đất của mình.
Trên cùng diện tích và thời gian, tre thường tích sinh khối nhanh hơn nhiều loài gỗ, nên hút CO₂ nhanh hơn. INBAR ghi nhận một số loài tre cô lập carbon nhanh tới khoảng bốn lần cây gỗ cùng điều kiện. Ưu thế lớn nhất là tre cho thu hoạch tuần hoàn mà không phải đốn cả rừng.
Phần carbon trong thân tre sẽ trả lại khí quyển nếu thân bị đốt hoặc mục. Nhưng nếu chuyển thân, cành thành biochar vùi vào đất, phần lớn carbon được giữ ổn định hàng trăm năm. Ngoài ra bộ rễ và bụi tre vẫn sống, tiếp tục hút carbon cho lứa sau.
Ước tính phổ biến trong các nghiên cứu là khoảng 5–12 tấn CO₂/ha/năm, tùy giống, đất và cách quản lý. Đây là khoảng tham khảo, không nên xem là con số cố định cho mọi vườn.