Bộ rễ chằng chịt của tre giữ đất khỏi trôi, tán và thảm lá làm chậm dòng nước. Một vai trò môi trường ít người nhắc, mà lại đúng thứ vùng đồi dốc đang cần.
Người ta trồng tre để lấy gỗ, lấy măng, ai cũng biết. Nhưng có một việc tre làm âm thầm mà cực giỏi, ít người để ý: giữ đất. Ở vùng đồi dốc hay sạt lở như nhiều nơi miền Trung, cái tài này của tre đáng giá không kém gì thân gỗ. Việt kể cho rõ.
Tre có bộ rễ chùm dày đặc, đan chằng chịt ngay lớp đất mặt và lan rộng quanh bụi. Cái mạng rễ đó bám và giữ đất cực chắc — như một tấm lưới sống khâu chặt mặt đất lại. Trên đất dốc, nơi mưa xuống là đất dễ trôi, dễ lở, thì mạng rễ tre neo đất lại, hạn chế xói mòn và sạt lở trong mùa mưa lũ.
Và nhớ đặc điểm này của tre: chặt thân đi bộ rễ vẫn sống. Nghĩa là kể cả khi bạn thu hoạch thân, cái tấm lưới giữ đất dưới lòng đất vẫn còn nguyên, vẫn làm việc. Không như cây gỗ đốn xong là rễ mục, đất mất chỗ bám.
Không chỉ giữ đất, tre còn giữ nước. Tán tre và thảm lá rụng dưới gốc làm chậm dòng chảy bề mặt khi mưa lớn — nước không ào ào cuốn đi mà bị cản lại, có thời gian ngấm xuống đất. Nước ngấm nhiều hơn nghĩa là đất giữ ẩm tốt hơn, và mạch nước ngầm được bổ sung. Ở vùng đầu nguồn, hàng tre vì thế góp phần điều hòa nguồn nước, giảm lũ quét mùa mưa và giữ ẩm mùa khô.
Thảm lá tre mục dần còn tạo lớp mùn phủ, vừa nuôi đất vừa tăng khả năng thấm và giữ nước. Một vòng có lợi.
Trên đất dốc, cách trồng quyết định nhiều. Nên bố trí theo đường đồng mức — trồng ngang sườn dốc, không dọc — để mỗi hàng tre thành một "hàng rào sống" chắn ngang dòng nước chảy xuống. Nhiều hàng như vậy chia sườn dốc thành từng bậc, làm chậm và phân tán dòng chảy, giữ đất giữ nước hiệu quả hơn hẳn. Chi tiết bố trí có trong bài mật độ và khoảng cách trồng tre.
Kết hợp biochar trong đất thì khả năng giữ nước còn tốt hơn nữa — than như bọt biển ngậm nước, cộng với rễ tre giữ đất, thành một cặp bảo vệ vùng đất dốc.
Đây là điều mình thích nhất ở cây tre. Trồng tre sinh khối không chỉ là bài toán thu nhập từ gỗ. Cùng lúc đó, nó bảo vệ đất, giữ nước, chống sạt lở, hút carbon — những giá trị môi trường lâu dài mà tiền khó đong đếm hết. Một mũi tên trúng nhiều đích.
Quê mình có khúc bờ suối, hồi nhỏ hay ra ngồi câu cá bống, bờ đó trồng tre. Mấy chục năm mưa lũ mà không lở miếng nào, trong khi bờ đối diện trồng cây khác thì sạt gần hết. Hồi đó mình đâu hiểu vì sao. Giờ thì hiểu — cái tấm lưới rễ tre nó làm việc suốt bao năm, lặng lẽ.
Nhờ bộ rễ chùm dày đặc đan chằng chịt giữ chặt đất, đặc biệt hiệu quả trên đất dốc. Kể cả khi thu hoạch thân, bộ rễ vẫn sống và tiếp tục giữ đất.
Trồng theo đường đồng mức (ngang sườn dốc) để mỗi hàng tre chắn ngang dòng nước, làm chậm và phân tán dòng chảy, giữ đất và giữ nước tốt hơn.
Có. Tán và thảm lá tre làm chậm dòng chảy bề mặt, tăng lượng nước ngấm xuống đất, giữ ẩm và bổ sung mạch nước ngầm, góp phần điều hòa nguồn nước vùng đầu nguồn.