Biochar mới ra lò mà bón thẳng là phí, thậm chí hại cây lúc đầu. Phải "nạp" cho nó no dinh dưỡng và vi sinh trước. Đây là cách ủ đơn giản, làm được ngay tại vườn.
Có anh mua biochar về, rải thẳng gốc bưởi, hai tuần sau nhắn Việt: "sao cây có vẻ khựng lại?". Mình hỏi lại đúng một câu: có nạp trước khi bón không? Anh bảo không. Đó, lỗi nằm ở đó.
Bài này chỉ cách làm đúng, từng bước, làm được ngay tại vườn nhà.
Biochar mới ra lò là một bộ khung carbon rỗng, sạch trơn, chưa có tí dinh dưỡng nào. Bản tính của nó là hút và giữ — hút nước, hút dinh dưỡng, giữ lại trong các lỗ mao quản. Cái khả năng đó cực tốt về lâu dài. Nhưng nếu bạn bón than "đói" thẳng vào đất, trong giai đoạn đầu nó sẽ hút bớt dinh dưỡng sẵn có của đất vào lỗ của nó để "no", vô tình tranh ăn với cây. Cây khựng lại một thời gian là vì vậy — không phải than xấu, mà là bón sai thứ tự.
Cách tránh: sạc đầy biochar bằng dinh dưỡng và vi sinh trước. Khi than đã no, đem bón thì nó không tranh ăn nữa, ngược lại còn từ từ nhả dinh dưỡng ra nuôi cây và giữ chỗ cho vi sinh vật trú ngụ. Bước nạp này dân kỹ thuật hay gọi là "charging" — sạc than. Nghe Tây vậy chứ làm quê mùa lắm, toàn đồ sẵn ở chuồng.
Không cần gì cao siêu, toàn thứ có sẵn ở vườn:
Bước 1 — Trộn than với phân. Trộn biochar với phân chuồng hoai theo tỉ lệ tham khảo khoảng 1 phần than : 2–3 phần phân. Không cần cân đo ly tí, ước lượng đều tay là được. Trộn cho than lẫn đều vào phân.
Bước 2 — Cấy vi sinh. Rải phân vi sinh vào hỗn hợp, đảo cho đều. Tưới nước tạo ẩm — ẩm kiểu vắt nắm hỗn hợp thấy rịn nước ở kẽ tay chứ không nhỏ giọt ròng ròng. Đừng để sũng nước, sũng là yếm khí, dễ thối và bốc mùi khó chịu.
Bước 3 — Ủ. Đậy lại (bạt, bao tải, nắp thùng), để nơi râm mát, tránh nắng trực tiếp và mưa dội. Ủ khoảng 1–2 tuần. Giữa chừng đảo một hai lần cho thoáng khí. Trong thời gian này than "ngậm" dinh dưỡng và vi sinh vào đầy các lỗ, đồng thời vi sinh nhân lên.
Xong bước 3, hỗn hợp có mùi đất ẩm dễ chịu (không phải mùi thối) là đạt. Biochar đã được sạc no, sẵn sàng để bón.
Trộn hỗn hợp đã ủ vào lớp đất mặt, hoặc bón theo hố, theo hàng trồng — tập trung quanh vùng rễ nơi cây cần nhất. Với cây mới trồng thì trộn thẳng vào hố lúc xuống giống. Cái hay là biochar bón một lần, hiệu quả giữ nước giữ phân duy trì nhiều năm, không phải năm nào cũng làm lại — khác hẳn phân bón thường.
Liều lượng tùy cây và đất, nhưng nguyên tắc chung là rải quanh tán rễ, trộn vào đất chứ đừng để than nằm trơ trên mặt (dễ bị gió bay, nắng làm khô). Muốn hiểu sâu cơ chế vì sao chỉ một lần bón mà đất tốt lâu vậy, đọc thêm bài về than sinh học biochar.
Bón than đói thẳng vào gốc — cây khựng, như anh trồng bưởi ở đầu bài. Ủ sũng nước quá — thối, chết vi sinh. Để đống ủ phơi nắng gắt — vi sinh chết, than khô. Dùng phân tươi chưa hoai — sinh nhiệt, hại rễ. Tránh được mấy cái đó là mẻ ủ thành công.
Lần đầu ủ trông hơi lích kích, mình biết. Nhưng làm một mẻ là quen tay liền. Mẻ đầu tiên mình ủ trong cái thùng sơn cũ, quên đậy, tối đó mưa, phải hì hục tát nước ra lúc mười một giờ đêm. Giờ kể lại thấy buồn cười. Lần sau nhớ đậy là ổn.
Giai đoạn đầu than có thể hút bớt dinh dưỡng của đất để tự "no", làm cây khựng lại một thời gian. Vì vậy nên nạp (ủ) biochar với phân và vi sinh trước khi bón để tránh hiện tượng này.
Thường 1–2 tuần ở nơi râm mát, ẩm vừa, có đảo giữa chừng. Khi hỗn hợp có mùi đất ẩm dễ chịu là đạt.
Tham khảo khoảng 1 phần biochar : 2–3 phần phân chuồng hoai, cộng thêm men vi sinh. Không cần chính xác tuyệt đối, miễn than được ngậm đủ dinh dưỡng và ẩm vừa phải.