Vì sao nhiều mảnh đất miền Trung cứ canh tác là bạc dần, chua dần, chai cứng? Và làm sao để đất tốt lên theo thời gian thay vì kiệt đi — bằng bộ ba tre, biochar, vi sinh.
Miền Trung. Nắng cháy da, mưa thì trút cả tháng. Đất ở nhiều nơi cứ canh tác vài mùa là thấy đuối — cây còi, bón phân hoài không lại, cuốc xuống nghe cạch một cái như cuốc vào gạch. Việt lớn lên ở vùng đó nên nhìn cảnh này quen lắm.
Bài này nói vì sao đất ra nông nỗi vậy, và đường ra thật sự — không phải kiểu đổ thêm phân cho xong.
Không phải một nguyên nhân, mà là mấy cái cộng dồn lâu năm.
Mưa lớn miền Trung rửa trôi lớp đất mặt và dinh dưỡng — cái quý nhất trôi đi đầu tiên, nhất là trên đất dốc. Canh tác liên tục mà không trả lại chất hữu cơ thì đất cạn dần cái "vốn" mùn. Lạm dụng phân hóa học lâu ngày làm đất chua, mất kết cấu, chai lại. Và khi đất đã chua, chai, nghèo hữu cơ thì hệ vi sinh vật — cái "sự sống" trong đất — cũng tàn theo.
Đất lúc đó thành ra trơ: không giữ được nước, không giữ được phân, bón bao nhiêu trôi bấy nhiêu. Nói gọn, đất bạc màu là đất đã chết dần phần sống của nó. Nhìn bề ngoài vẫn là đất, nhưng bên trong đã rỗng.
Bạn để ý mấy dấu hiệu này là biết đất đang xuống: mặt đất khô cứng, nứt nẻ, cuốc nặng tay; nước tưới xuống chảy tuột hoặc đọng vũng chứ không ngấm đều; bón phân thấy hiệu quả ngày càng kém, phải tăng liều; cỏ dại loại chịu hạn mọc nhiều, giun thì vắng bóng; cây trồng còi cọc, vàng lá dù không thiếu nước. Càng nhiều dấu hiệu thì đất càng cần được phục hồi gấp, chứ không phải bón thêm phân là xong.
Được một chút, nhưng là vá víu. Giống như người kiệt sức mà cứ truyền nước biển — đỡ tức thời, không chữa gốc. Đổ phân hóa học vào đất trơ thì phần lớn trôi đi hoặc bốc hơi, vừa tốn tiền vừa làm đất chua thêm, càng ngày càng lệ thuộc. Cái đất cần không phải thêm phân, mà là phục hồi khả năng giữ phân và nước. Phục hồi cái nền. Sửa cái rổ thủng trước, rồi mới đổ nước vào.
VIETREGEN không đi theo kiểu khai thác cạn kiệt rồi bỏ. Hướng của tụi mình là làm đất khỏe lên theo thời gian, bằng ba thứ ăn khớp nhau.
Tre để phủ xanh và tạo sinh khối. Bộ rễ chùm dày đặc của tre bám đất, chống rửa trôi — trị đúng cái bệnh trôi dinh dưỡng kinh niên của miền Trung. Thân cành tre dư khi khai thác lại là nguyên liệu làm biochar, không bỏ đi tí nào.
Biochar — than sinh học từ tre — là mắt xích chữa gốc. Cấu trúc rỗng xốp của nó như hàng triệu cái hang nhỏ, giữ nước và giữ dinh dưỡng lại trong tầng rễ thay vì để trôi. Nó còn giúp nâng pH, kéo đất chua về bớt trung tính. Điểm hay: bón một lần, hiệu quả giữ nhiều năm, vì than không phân hủy nhanh như phân hữu cơ.
Phân vi sinh để cấy lại "đội quân" vi sinh vật có lợi vào đất. Và biochar chính là cái nhà cho tụi vi sinh này trú ngụ, sinh sôi. Hai thứ đi chung mạnh hơn hẳn đi riêng — nên tụi mình luôn khuyên ủ biochar cùng vi sinh trước khi bón.
Cái hay của vòng tre – biochar – vi sinh là nó cộng dồn. Mỗi mùa, sinh khối tre lại cho thêm biochar, biochar lại nuôi vi sinh, vi sinh lại làm đất tơi. Đất tốt lên thì cây khỏe, cây khỏe lại cho sinh khối nhiều hơn. Càng làm càng giàu, chi phí phân với nước tưới giảm dần thay vì tăng. Ngược hẳn với cái vòng cũ: càng cày càng kiệt.
Hôm mình quay lại một mảnh đồi trồng tre được hai năm — chỗ trước đây cuốc kêu cạch đó — thò tay bóp một nắm đất gần gốc thấy nó tơi, ẩm, có cả giun bò ra. Mình đứng đó lâu hơn dự định. Nắng vẫn gắt như mọi khi, áo ướt hết. Nhưng đất thì đã khác. Chỉ hai năm.
Được, nhưng cần đúng cách và cần thời gian. Cốt lõi là phục hồi khả năng giữ nước, giữ dinh dưỡng và hệ vi sinh của đất — bằng chất hữu cơ, biochar và phân vi sinh — thay vì chỉ đổ thêm phân hóa học.
Khả năng giữ ẩm thường cải thiện khá sớm. Còn cấu trúc đất và hệ vi sinh phục hồi rõ hơn theo mùa vụ; nhiều vườn thấy thay đổi rõ sau 1–2 năm. Ưu điểm là bón một lần hiệu quả duy trì nhiều năm.
Được. Tre khổng lồ không kén đất và bộ rễ giữ đất tốt nên rất hợp đất dốc, đất bạc màu. Trên đất dốc nên trồng theo đường đồng mức để chống xói mòn.